Kazimierz Ajdukiewicz

Kazimierz Ajdukiewicz (ur. 12 grudnia 1890 w Tarnopolu, zm. 12 kwietnia 1963 w Warszawie) – polski filozof i logik, reprezentant szkoły lwowsko-warszawskiej, profesor Uniwersytetu Stefana Batorego, Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza i Uniwersytetu Warszawskiego, członek Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności.

Życie

Kazimierz Ajdukiewicz urodził się w Tarnopolu 12 grudnia 1890, w rodzinie urzędniczej – jego ojcem był wysoki urzędnik państwowy Bronisław Ajdukiewcz, matką pochodząca z Wiednia Magdalena Gärtner. Do szkoły powszechnej uczęszczał w Krakowie, następnie rodzina przeniosła się do Lwowa. We Lwowie w 1908 zdał z odznaczeniem egzamin dojrzałości. W tym samym roku podjął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Lwowskiego pod kierunkiem Kazimierza Twardowskiego. Jego nauczycielem był także Jan Łukasiewicz. Poza filozofią studiował fizykę i matematykę, słuchał wykładów Wacława Sierpińskiego z matematyki i Mariana Smoluchowskiego z fizyki. Lwów był w latach studiów Ajdukiewicza głównym ośrodkiem nowej filozofii polskiej, ściśle związanej z badaniami logicznymi, dążącej do klarowności i precyzji myślenia. Wokół Kazimierza Twardowskiego wykształciło się prężne środowisko intelektualne, zwane później szkołą lwowsko-warszawską, w którego atmosferze Ajdukiewicz dojrzewał intelektualnie.

W 1912 uzyskał stopień doktora filozofii na podstawie rozprawy O stosunku aprioryzmu przestrzeni u Kanta do kwestii genezy wyobrażenia przestrzeni, napisanej pod kierunkiem Kazimierza Twardowskiego. W 1913 zdał egzamin państwowy na nauczyciela matematyki w szkole średniej. Odczuwał jednak potrzebę pogłębienia wykształcenia filozoficznego, podjął więc dalsze studia na Uniwersytecie w Getyndze. Tam w latach 1913-1914 słuchał wykładów z filozofii Edmunda Husserla i Leonarda Nelsona oraz Davida Hilberta z matematyki i logiki. Poglądy Hilberta na naturę matematyki wywarły znaczny wpływ na rozwój poglądów filozoficznych Ajdukiewicza, co widoczne jest zwłaszcza w jego pracy habilitacyjnej.

Z chwilą wybuchu I wojny światowej został powołany do armii austriackiej. W 1915 jako oficer brał udział w walkach na froncie austriacko-włoskim. Został odznaczony Srebrną Odznaką Waleczności za uratowanie żołnierzy porażonych gazem bojowym. W 1918, w czasie urlopu, zdał egzamin nauczycielski dla kandydatów na nauczycieli szkół średnich, uzyskując kwalifikację do nauczania filozofii, matematyki i fizyki w szkołach średnich. W październiku tego samego roku objął w Krakowie w imieniu Wojska Polskiego dowództwo baterii, a następnie pociągu pancernego. W walkach w okolicach Lwowa uczestniczył do września 1919, następnie podjął prace w gimnazjum lwowskim, którego sam był kiedyś uczniem. W czasie pracy w szkole prowadził badania naukowe, których wyniki znalazły miejsce w jego pracy habilitacyjnej. W 1920 poślubił Marię, córkę Kazimierza Twardowskiego, która była z wykształcenia filologiem klasycznym – miał z nią dwoje dzieci, syna i córkę. Od lipca do listopada 1920 brał jako ochotnik udział w wojnie polsko-bolszewickiej, kończąc służbę w stopniu kapitana artylerii.

W maju 1921 habilitował się na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego na podstawie rozprawy Z metodologii nauk dedukcyjnych, napisanej pod kierunkiem Kazimierza Twardowskiego. W latach 1922-1925 prowadził jako docent prywatny wykłady na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie oraz uczył we lwowskich szkołach średnich m.in. w Gimnazjum im. St. Batorego we Lwowie. Nauczał też przedmiotów pedagogicznych w Seminarium Pedagogicznym we Lwowie. W 1923 uczestniczył w Pierwszym Zjeździe Filozofii Polskiej we Lwowie. W tymże roku wydał podręcznik Główne kierunki filozofii w wyjątkach z dzieł ich klasycznych przedstawicieli (Teoria poznania – logika – metafizyka). Pod koniec 1925 został mianowany profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu Warszawskiego, w 1926 rozpoczął prowadzenie zajęć. Został wybrany do zarządu Warszawskiego Instytutu Filozoficznego, a po jego przekształceniu w 1926 w Warszawskie Towarzystwo Filozoficzne powierzono mu funkcję zastępcy przewodniczącego. W początkach 1928 powrócił do Lwowa, gdzie został powołany na uniwersytecie na stanowisko profesora nadzwyczajnego i objął w nim ponownie obowiązki akademickie. W 1934 został profesorem zwyczajnym. W 1928 otrzymał Medal Dziesięciolecia Odzyskania Niepodległości.

W czasie II wojny światowej przebywał we Lwowie. Po wkroczeniu wojsk radzieckich Uniwersytet Jana Kazimierza przestał istnieć, a na jego miejsce powołano ukraiński Uniwersytet Iwana Franki. W latach 1940-1941 Ajdukiewicz wykładał psychologię w Lwowskim Państwowym Instytucie Medycznym. W czasie okupacji niemieckiej pracował jako księgowy w Rzeźni Miejskiej, prowadząc jednocześnie tajne nauczanie. Brał też wtedy udział w pracach |tajnego szkolnictwa polskiego we Lwowie. W latach 1944-1945 był kierownikiem katedry fizyki na Uniwersytecie Iwana Franki.

Wkrótce po wojnie znalazł się przejściowo na Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1945 objął Katedrę Teorii i Metodologii Nauk (później przemianowaną na Katedrę Logiki) na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza. W latach 1948-1952 był rektorem tego uniwersytetu. W 1954 przeniósł się do Warszawy, gdzie od 1955 wykładał logikę, a w latach 1957-1961 był kierownikiem Katedry Logiki II Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Warszawskiego. Zorganizował Zakład Logiki Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, którego był kierownikiem w latach 1955-1953. Na emeryturę przeszedł w 1961; dwa lata później zmarł nagle na serce.

Był członkiem korespondentem PAU, a od 1952 członkiem rzeczywistym PAN. Założył w 1953 czasopismo "Studia Logica", którego był redaktorem naczelnym. Był także członkiem komitetu redakcyjnego kwartalnika "Logique et Analyse". W latach 1938-1939 był przewodniczącym Polskiego Towarzystwa Filozoficznego we Lwowie, po wojnie zaś przewodniczącym wpierw poznańskiego, następnie warszawskiego oddziału tego towarzystwa. Był również członkiem Międzynarodowego Instytutu Filozofii i wiceprzewodniczącym Sekcji Logiki, Metodologii i Filozofii Nauki Międzynarodowej Unii Historii i Filozofii Nauk. Doktor h.c. Uniwersytetu w Clermont-Ferrand.

Myśl

Do głównych zainteresowań badawczych Ajdukiewicza należały należały semiotyka, epistemologia i ogólna metodologia nauk. Przez wszystkie okresy rozwoju jego myśli bliski był mu antyirracjonalizm i empiryzm, przy czym początkowo bliski był mu pozytywizm, od którego oddalał się od połowy lat 30.

Najbardziej znanym poglądem filozoficznym Ajdukiewicza jest sformułowany w latach 30. radykalny konwencjonalizm, nawiązujący do konwencjonalizmu Henriego Poincaré. Według konwencjonalizmu aksjomaty nauk dedukcyjnych i teorie nauk empirycznych mają charakter konwencji – przyjęcie takich konwencji ma na celu ułatwienie porozumienia się między uczonymi i ułatwienie opisu świata. O tym, jakie konwencje spośród możliwych należy wybrać, decyduje ich prostota i estetyka. Ajdukiewicz postawił jednak tezę mocniejszą: konwencjonalny charakter mają według niego nie tylko teorie naukowe, ale to same konwencje językowe decydują o uznaniu lub odrzuceniu zdań obserwacyjnych. Umowny charakter mają w języku nie tylko postulaty znaczeniowe, takie jak z góry przyjęte definicje terminów, ale też reguły logiczne i dyrektywy empiryczne, czyli reguły uznawania zdań empirycznych. W konsekwencji nasz obraz świata zależny jest od doboru aparatury pojęciowej i wraz z jej zmianą może sam ulegać przemianie. W późniejszych latach Ajdukiewicz, przede wszystkim pod wpływem Alfreda Tarskiego, odrzucił radykalny konwencjonalizm stając się zwolennikiem radykalnego empiryzmu.

Podstawą logiczną radykalnego konwencjonalizmu była w myśli Ajdukiewicza jego sformułowana w latach 30. dyrektywalna koncepcja znaczenia. Podstawę dla jego późniejszej skrajnie empirystycznej koncepcji [[wiedza|wiedzy]] stanowiła natomiast jego nawiązująca do Milla semantyczna koncepcja znaczenia. Do ważnych aspektów myśli filozoficznej Ajdukiewicza należy jego polemika z różnymi postaciami idealizmu, opierająca się zwłaszcza na analizie tradycyjnej problematyki filozoficznej za pomocą metody parafraz, czyli formalizacji danego problemu filozoficznego przy użyciu terminów semantycznych.

Ajdukiewicz jest także jednym z najważniejszych logików polskich. Jest autorem pierwszych w Polsce (1920) nowoczesnych sformułowań definicji dowodu, wynikania i twierdzenia, przygotowujących grunt dla twierdzenia o dedukcji Alfreda Tarskiego z 1921. Wszechstronnie opracował zagadnienia definicji, w tym zwłaszcza definicji nominalnej jako środka przekładu, i klasyfikacji rozumowań wraz z koncepcją racjonalności rozumowań. Nowatorski charakter ma jego logika pytań. Ajdukiewicz opracował także nowy, przejrzysty system analizy kategorii semantycznych oraz kryterium poprawności syntaktycznej wyrażeń złożonych. W zakresie logiki formalnej opracował reguły odrzucania niepoprawnych trybów tradycyjnej logiki arystotelesowskiej.

Wpływ

Ajdukiewicz wywarł znaczny wpływ na polską filozofię, logikę oraz całą naukę i kulturę nie tylko jako znaczący uczony, ale też jako animator życia naukowego, dydaktyk i wychowawca, metodolog nauki, twórca programów badań. W zakresie logiki i metodologii nauki wprowadził do polskiej kultury logicznej i filozoficznej całe nowe dziedziny, dyscypliny naukowe i obszary zainteresowań, utworzył całe programy badawcze, w których realizacji brali udział polscy naukowcy. Własnymi pracami inspirował rozległe polemiki i dyskusje naukowe. Pozostawił bardzo wielu uczniów, wśród których było wielu wybitnych, znanych na całym świecie uczonych, a do dziś jego wpływ na myśl polską jest bardzo wyraźny.

Do bezpośrednich uczniów Ajdukiewicza należeli: jego zmarły w czasie wojny asystent Zygmunt Schmierer; filozof chrześcijański i historyk filozofii Stefan Swieżawski; metodolog nauk humanistycznych, inspirator szkoły poznańskiej i kontynuator zainteresowania Ajdukiewicza konwencjonalizmem Jerzy Giedymin; jeden z najważniejszych polskich logików Roman Suszko; znawca filozofii analitycznej i problematyki aksjologicznej w odniesieniu do przemian w świecie współczesnym Henryk Skolimowski; badacz logicznych podstaw języka i poznania Adam Nowaczyk.

Wpływ Ajdukiewicza obejmował jednak nie tylko jego bezpośrednich uczniów, ale bardzo wielu filozofów i logików, którzy podejmowali zagadnienia poruszane przez niego w pracach naukowych, na wykładach i organizowanych przez niego seminariach i konferencjach. Wśród uczonych przedowjennych inspiracja myślą Ajdukiewicza szczególnie wyraźna jest u Henryka Mehlberga, filozofa nauki i matematyki; Marii Kokoszyńskiej-Lutmanowej, logika i filozofa nauki; Izydory Dąmbskiej, wszechstronnego filozofa interesującego się szczególnie semiotyką; Seweryny Łuszczewskiej-Rohmanowej, interesującej się językiem nauki i teorią wiedzy; Janiny Hosiasson-Lindenbaumowej, rozwijającej Ajdukiewiczowskie idee co do probabilistycznego uprawomocnienia rozumowań zawodnych. Po wojnie do filozofów i logików, na których Ajdukiewicz wywarł największy wpływ należeli Klemens Szaniawski, łączący problematykę probabilistycznego uzasadnienia rozumowań zawodnych z badaniami nad teorią decyzji i racjonalności; Halina Mortimer, uczennica Szaniawskiego i Ajdukiewicza, także zajmująca się logiką indukcji; Jerzy Pelc, który podjął szeroko zakrojone badania semiotyczne; Witold Marciszewski, badający relacje zagadnień pragmatycznych i ogólnologicznych; [[Marian Przełęcki]], zajmujący się logiczną rekonstrukcją teorii empirycznych w aspekcie semantycznym; Ryszard Wójcicki, podejmujący to samo zagadnienie w aspekcie pragmatycznym.

Wybrane prace

  • Z metodologii nauk dedukcyjnych, 1921
  • Główne kierunki filozofii, 1923
  • Główne zasady metodologii nauk i logiki formalnej, 1928
  • O znaczeniu wyrażeń, 1931
  • Logiczne podstawy nauczania, 1934
  • Obraz świata i aparatura pojęciowa, 1934
  • Propedeutyka filozofii, 1938
  • Epistemologia i semantyka, 1948
  • Przekład Medytacji o pierwszej filozofii Kartezjusza (z żoną Marią), 1948
  • Zagadnienia i kierunki filozofii, 1949
  • Zarys logiki, 1952
  • Zagadnienia empiryzmu a koncepcja znaczenia, 1964
  • Logika pragmatyczna, 1965
  • Język i poznanie. Wybór pism, 1960-1965

Bibliografia

  • Anna Jedynak, Ajdukiewicz. seria Myśli i Ludzie, Wydawnictwo Wiedza Powszechna, Warszawa 2003
  • Ryszard Wójcicki, Ajdukiewicz. Teoria znaczenia, Prószyński i S-ka, Warszawa 1999
O ile nie zaznaczono inaczej, treść tej strony objęta jest licencją Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License